از کتاب رشد (دیداری تازه با قرآن)

 ....دل‏هاي كه بر اساس اهميت حادثه‏ها، كارها را، رده‏بندى  کرده‏اند،  در حاليكه  هزار كار  دارند،  بيش  از يك  گرفتارى برايشان نيست. چون در يك لحظه، گرفتارى ما، فقط مربوط به آن كار و آن  حادثه‏اى است كه  اهميت زيادترى  دارد و ضرورت بيشترى. اگر تمام كارها را انجام بدهيم و اين يك كار، بماند، كارى انجام نداده‏ايم و بار خود را نگذاشته‏ايم و اگر آن يك كار را، فقط همان را، بياوريم، ديگر حرفى براى ما نيست و باز خواستى نيست. و همين است كه ديگر سيل حادثه‏ها و انبوه كارها، ما را خُرد نمى‏كند و به بازى نمى‏گيرد.

 آنها كه با معيار اهميت و ضرورت، به نظم رسيده‏اند و سازمان گرفته‏اند، اينها در بن بست نمى‏مانند و در درگيرى‏ها نمى‏شكنند و بازيچه‏ى عجله‏ها و شتاب‏ها نمى‏شوند و در بحرانى‏ترين لحظه‏هاى تاريخ و همراه درگيرى‏هاى مستمر، قدرها و حدها را در نظر دارند و هر كلمه و هر كار و هر فكرى را در جايگاه خويش مى‏گذارند و در نتيجه مى‏توانند از كلمه‏ها و طرح‏ها و فكرهايى كه دور از شتاب‏ها و عجله‏ها و همراه قدر و حدى هستند، بهره بگيرند.ص۱۴-۱۳

 

..... واژه‏هاى قرآن

 ما، در قرآن به كلمه‏هايى برخورد مى‏كنيم. اين كلمه‏ها در زبان ما، در گفت‏وگوهاى روزمره‏ى ما هم جريان دارند و در نتيجه بحران شروع مى‏شود و گره‏هاى كور، سبز مى‏شوند، چون ما به برداشت‏هايى دست مى‏زنيم كه از عادت‏هاى ما مايه مى‏گيرند.

 ما به هر كس كه ساده و جانماز آبكش بود، مؤمن مى‏گفتيم و به هر كس كه از ما كنار مى‏كشيد و لب به جام ما نمى‏زد، متقى مى‏گفتيم و هر كس كه دست و دل باز مى‏شد، محسن مى‏گفتيم و هر كس كه رام مى‏گرديد، صابر مى‏گفتيم و هر كس كه دهانش همراه تسبيحش باز و بسته مى‏شد، ذاكر و شاكر مى‏گفتيم. ما به اينگونه با مؤمن و متقى و محسن و صابر و شاكر و ذاكر و ... عادت كرده بوديم و اكنون كه با قرآن و آن كلمه‏هاى دقيق و تيپ‏هاى مشخص برخورد مى‏كنيم، باز همان‏ها را مطرح مى‏كنيم و همان‏ها را مى‏فهميم و يا بهتر بگويم نفهميده با آنها بازى مى‏كنيم و بر آنها ستم مى‏نماييم. اين ستم از آنجا شروع مى‏شود كه ما بدون رسيدن به معنى و مقصود، به كلمه‏ها و لفظها رسيده‏ايم و با الفاظ خالى اُنس گرفته‏ايم و آنها را در برخوردها به رخ يكديگر كشيده‏ايم.

 اگر ما با حركت فكرى همراه مى‏شديم و در خود مى‏جوشيديم و مطلب‏ها و مفهوم‏ها را درك مى‏كرديم و آنگاه در به در، به دنبال كلمه‏ها مى‏گشتيم، در آن لحظه كه به يك كلمه مى‏رسيديم، از آن بهره مى‏گرفتيم و همچون تشنه‏هاى به آب رسيده، كلمه‏ها را قطره قطره مى‏چشيديم و جذب مى‏كرديم.

 ما پيش از آنكه تشنه شده باشيم، نوشيده‏ايم و پيش از آنكه به اشتها آمده باشيم و با سؤال‏ها گلاويز شده باشيم، خود را تلنبار كرده‏ايم و پيش از آنكه به معناها دست يافته باشيم، به كلمه‏ها رسيده‏ايم و اين است كه باد كرده‏ايم و با آنكه زياد داريم، مريض و بى‏رمق هستيم و به امتلاء ذهنى و پرخورى فكرى دچار شده‏ايم.

اسفناك اينكه، اين بيمارى و اين پرخورى، همه گير شده و اسفناك‏تر اينكه، اين بيمارى در ابتدا به عنوان يك افتخار و نشانه‏ى سلامتى و روشنفكرى هم قلمداد مى‏گردد، اما رفته رفته سنگينى و خستگى و ضعف ذهنى را به دنبال مى‏آورد و روشنفكر تلنبار شده را به بن بست مى‏رساند. 

اينها با اينكه خيلى دارند، فقير هستند، چون پيش از سؤال، به جواب‏ها رسيده‏اند و پيش از عطش، به آب.

 دواى اينها، همان طرح سئوال‏هاى بنيادى است كه بتواند به تفكرات آنها سازمان بدهد، تا بتوانند با تفكرات سازمان گرفته، به مطالعات خويش سر و سامانى بدهند و آن را هضم كنند و شيره‏كشى نمايند.

 هيچ چيز بى‏حاصل‏تر، از اين مطالعات دستورى و كتاب خواندن‏هاى پيشنهادى نيست، كه پيش از طرح سئوال و جوشش پرسش‏ها، گريبان‏گير تازه راه افتاده‏ها و نو مسلمان‏هاى شعار زده مى‏شود.

 كسانى كه مى‏خواهند ديگرى را به راهى و به تفكراتى و به مطالعاتى وادار كنند، ناچارند كه زودتر زمينه‏ها را فراهم سازند و تشنگى را در طرف بريزند و تنور را داغ كنند و سپس نان بچسبانند و مطالبى و كتاب‏هايى را در دسترس بگذارند.

 اينگونه، حرف‏ها و طرح‏ها زودتر جذب مى‏شوند و كلمه‏ها زودتر مفهوم مى‏شوند و در عمل شكل مى‏گيرند و در خارج پياده مى‏گردند.ص۱۸-۱۵

 

..... در حالى كه براى شناخت اينكه براى چه هستم، بايد بدانم با چه چيزهايى هستم. از وسائلى كه در يك اطاق هست مى‏توان كشف كرد كه اين اطاق براى چيست و براى چه آفريده شده. از استعدادها و نيروهاى انسان هم مى‏توان كشف كرد كه او براى چيست و براى چه آفريده شده است.

 براى من از سال‏هاى دور اين سئوال كه براى چه هستم طرح شده بود و به جواب بسته بندى شده‏اش هم رسيده بودم و با شور و حال مى‏شنيدم براى تكامل، تا اينكه دوره‏ى نقادى و عصيان‏گرى شروع شد و حرف‏هاى سربسته به تحليل رسيدند و در برابر سؤال‏ها، با حلم و تأنى، كار تحليل آغاز گرديد.

 در اين دوره بود، كه به اين نكته رسيدم كه انسان در يك مرحله خودش را كشف مى‏كند و در يك مرحله، اين معدن را استخراج و تصفيه مى‏كند و در يك مرحله به استخراج شده‏ها و آهن‏هاى تصفيه شده، شكل مى‏دهد و آنها را به صورت ماشين‏ها و ابزارهاى گوناگون در مى‏آورد و به تكامل مى‏رساند. ولى مسأله در همين‏جا خلاصه نمى‏شود كه پس از شكل گرفتن و به تكامل رسيدن، نوبت رهبرى كردن و جهت دادن به ماشين‏هاى تكامل يافته، مى‏رسد.

 به اينگونه بود، كه يافتم انسان براى مسأله‏اى بالاتر از شكل گرفتن و تكامل يافتن بايد بكوشد، چون تنها اين كافى نيست كه شكل بگيريم و در ابعاد وسيع ماده و معنا تكامل پيدا كنيم، زيرا با اين تكامل يافتن، مسأله‏ى بن‏بست و عبث و پوچى زودتر پيش مى‏آيد و عميق‏تر، مطرح مى‏گردد.

 كسى كه بهترين ماشين را و شكل گرفته‏ترين وسيله‏ها را و تكامل يافته‏ترين مركب‏ها را با خود دارد مسأله‏ى بن‏بست و ترافيك و محدوديت‏ها را بيشتر احساس مى‏كند و عميق‏تر مى‏فهمد.

 انسانى كه در دو بُعد ماده و اخلاق شكل گرفته و به تكامل رسيده، اما جهت ندارد و راه ندارد، به بن‏بست و عبث و پوچى عميق‏ترى گرفتار خواهد شد و اين بن‏بست و عبث و پوچى¹ را ديگر نمى‏توان با عرفان شرق هم درمان كرد و با هيپى‏گرى مداوا نمود، چون اين عرفان، خود يك نوع تكامل براى استعدادهاى عظيم‏تر انسان است كه پس از شكل گرفتن و تكامل يافتن، بايد به دنبال راهى بزرگ‏تر براى حركت كردن و جهتى برتر براى دويدنش بود.

 براى اين انسان مسأله‏ى جهت و صراط و مركب‏ها و رهبرى‏ها و روش حركت و منزل‏ها، مطرح مى‏شوند و تنها استعدادهاى تكامل يافته در دو بُعد ماده و اخلاق مسأله‏اى را حل نمى‏كنند.

 آن لحظه‏اى كه انسان فكر و عقل و دلش را مثل ابزارها و ماشين‏هايش شكل بدهد، آيا آن روز اين استعدادها شكل گرفته و به بن‏بست نشسته، بحران‏هاى بزرگترى را سبز نمى‏كنند؟

 انسان هنگامى آدم مى‏شود كه به استعدادهاى شكل گرفته‏اش جهت بدهد. براى اين انسان، مكتبى، مكتب مى‏شود، كه جهت حركت و صراط و روش حركت و ...را به او ياد بدهد و بياموزد، بدون آنكه او را مسخ كند و او را در راه بغلطاند و يا بغل بگيرد.

 با اين ديد بود كه آيه‏هاى اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ ،اِنَّ اِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى و آيه‏هاى  اِهْدِنَا الصِّراطَ وَ اِنَّكَ تَهْدى الى صِراطٍ مُسْتَقيمٍ  و آيه‏هاى مربوط به معاد و اينكه بهشت منزل است، نه مقصد و جَنَّات الْفِرْدَوْسِ نُزُلاً، پيام‏هاى عظيمى همراه مى‏آوردند و نورهاى بزرگى بر سر راه مى‏ريختند.

با اين ديد و پس از اين حركت فكرى وقتى به دنبال جواب سؤال سابقم كه براى چه آفريده شده‏ام، قرآن رامى‏كاويدم، آيه‏هايى از قبيل، أَرادَ بِهِمْ رَبُّهُمْ رَشَداً  و اِنّا سَمِعْنا قُرآناً عَجَباً يَهْدى اِلى الرُّشْد و يا وَ لَقَدْ آتَيْنا اِبْراهيمَ رُشدَه مِن قَبل  ووو روحم را به گونه‏اى گرفتند كه تمام عصيانم به تسليم رسيد و يافتم كه چگونه انسان پس از تشهد به تسليم مى‏رسد و يافتم كه اين تسليم از تمام عصيان‏هاى تاريخ عظيم‏تر است، كه در چنين تسليمى، تمام عصيان‏ها شكل گرفته‏اند و جهت گرفته‏اند.

 اين تسليمى است كه عصيان‏ها در آن به زنجير بسته‏اند و در راهند.

 قرآن كتابى بود كه به انسان، نه تكامل، كه رشد را هديه مى‏داد. يَهْدى اِلى الرُّشْدِ.

قرآن كتابى بود كه پس از شكل گرفتن، رهبرى كردن را مى‏آموخت، كه رشد، رهبرى كردن استعدادهاى تكامل يافته است.ص۲۲-۱۹

 

.... رشد، زياد شدن انسانى است كه به استعدادهاى تكامل يافته‏اش جهت مى‏دهد و آنها را از بن‏بست مى‏رهاند و به دنبال روش حركت و صراط و رهبرى مى‏افتد و ضرورت مذهب را مى‏يابد.ص۲۴

 

..... چرا رشد کنيم؟

چون استعدادش را داريم و چون نيازش را داريم وگرنه گرفتار بحران احتكار و تراكم استعدادها خواهيم شد و بيچاره‏ى نيازهاى عظيم.

 كسانى كه گندم‏ها را به خاك مى‏سپارند، آنهايى هستند كه وسعت خسيس زمستان را فهميده‏اند و نيازهاى عظيم را شناخته‏اند و مى‏خواهند، گندم‏ها را زياد كنند.

 آنها كه راه دراز و وقت كم را فهميده‏اند، مجبورند كه خود را زياد كنند و رشد بدهند.

 اينها زندگى و مرگ را به همين معيار مى‏سنجند، اگر زنده‏اند و اگر مى‏ميرند، به خاطر همين زياد شدن است.

 زندگى شان، تلاوت تكرار نيست و مرگشان، گم شدن و از دست رفتن و خودكشى نيست.

 انسان بايد انتخاب كند چه زيستن را و چه مردن را.

 و در انتخاب دنبال رجحان‏ها و اهميت‏ها و ضرورت‏هاست. هنگامى كه زندگى سازنده‏تر است، زندگى و آن لحظه كه مرگ، بارورترست، مرگ، انتخاب مى‏شود و اين است كه مرگ اينها، خود زندگى است و ادامه‏ى عالى‏ترى از حيات.ص۲۵-۲۴

 

......سرمايه‏ها

 انسان از سرمايه‏هايى سرشار است و با استعدادهايى همراه، از نيروهاى بدنى و عاطفى و غرائز فردى و اجتماعى و عالى گرفته تا مهم‏تر از اين همه يعنى نيروى رهبرى اينها و جهت دادن به اين همه استعداد.

انسان‏ها گرچه در سرمايه‏ها با هم تفاوت دارند اما در جهت دادن به اين‏ها و رهبرى اين‏ها همه با هم برابرند.

 هر كس از تضاد استعدادها برخوردار بود و هر كس بشر بود ناچار از اين جهت دادن و رهبرى كردن برخوردار است. خود اين استعدادها مهم نيستند و كارى كه با دست يا فكر يا نيروى عظيم خود انجام مى‏دهيم مهم نيست، بل مهم هدف و جهت اين كارهاست كه براى چه از اين‏ها بهره مى‏گيريم و در چه راهى آنها را به جريان مى‏اندازيم.

 با اين ديد ديگر اختلاف عمل‏ها و اختلاف استعدادها مسأله‏ى ظلم و بى عدالتى را به دنبال نمى‏كشد. چون حكمت بر اساس نيازهاى گوناگونِ افرادِ گوناگون تهيه مى‏كند، در حالى كه اين گوناگونى‏ها ملاك افتخار نيست و در حالى كه از هر كس به اندازه‏اى كه داده‏اند باز دهى مى‏خواهند و در حالى كه هنگام پاداش، نسبت سرمايه‏ها و سودها را مى‏سنجند، نه سرمايه‏ها را و نه سودها را.

 در حالى كه جهت اين نسبت و هدف اين كوشش را در نظر مى‏گيرند، كه: اِنَّما الاَعمال بالنِّيَّات و ليس للانسان الاّ ما سَعى  و لايُكَلِّفُ اللّه نَفْساً اِلاّ ما اتيهاص۲۸-۲۵

 

.....نيازها

 انسان، سرمايه‏هايى دارد. در فاصله تولد و مرگ بر روى اين سرمايه‏ها تجارت‏هايى انجام مى‏دهد.

و اين سرمايه را در بازارها و تيمچه‏هايى به جريان مى‏اندازد. ناچار بايد بهترين بازار و بهترين خريدار را بشناسد و بهترين ميدان سود آفرين را جولانگاه خود بسازد و از تجارت‏هاى خسارت‏بار بگريزد تا سرمايه‏هايش رشد كنند و توشه‏ى بى‏نهايتِ راهى را كه در پيش دارد فراهم سازد.

 ما از استعدادهاى عظيم انسان مى‏يابيم كه انسان بيشتر از اين محدوده‏ى هفتاد ساله است. انسان براى اين زندگى محدود به اين همه استعداد نياز نداشت، همان غرايز فردى و اجتماعى براى رفاه و نظم و عدالت زندگى هفتاد ساله، كافى بودند.

 ما از عظمت استعدادهاى انسان، ادامه‏ى او را مى‏يابيم و چون انسان از بى‏نهات سرمايه برخوردار است، پس بى‏نهايت ادامه خواهد داشت و براى اين بى‏نهايت راه بايد استعدادهايش را بارور كند و پاهاى نيرومندى پرورش دهد و مركب‏هايى بسازد، همان طور كه براى رسيدن به ماه، استعدادهايش را بارور كرد و مركب‏هايى تهيه نمود و راه‏هايى را پشت سرگذاشت.

 انسان بايد در اين محدوده‏ى هفتاد ساله پاهايى تربيت كند و مركب‏هايى بيابد و سرمايه‏هايى را زياد نمايد و توشه‏هايى براى بينهايت راه بردارد و سپس راهش را شروع كند و حركتش را دنبال نمايد.

 در اين دنيا پاها ساخته مى‏شوند و در آن مرحله راهها پيموده مى‏گردند. همه‏ى انسان‏ها در يك نقطه‏ى انحطاط قرار دارند و فقط با سرمايه‏هايى هستند و پاهايى، هر كس هر قدر كار بكند و راه برود بالاتر مى‏آيد، تا ثروت، تا قدرت، تا رياست، تا بهشت آب و نان و بالاتر مى‏آيد، تا آنجايى كه نهايتى ندارد و تا بر نمى‏دارد. و اين است كه على آن مرد راه فريادش بلند مى‏شود: آه مِن قِلَّةِ الزَّادِ و طُول الطَّريق،³ آه از توشه‏ى كم و راه دور. اگر هدف على، بهشت نان و آب بود و بهشت حوريان بود كه آن توشه‏ها كم نبود، با كمتر از اينها به آن همه مى‏رسند. على راهى دارد تا بى‏نهايت و اين است كه هر چقدر توشه بردارد چيزى نيست، چون هر مقدار در برابر بى‏نهايت، صفر است و هيچ است و كم است.

 آنهايى كه اين راه دراز را ديده‏اند و از اين استعدادهاى عظيم خبر دارند، اينها در فكر بازارى هستند و در جست‏وجوى خريدارى كه بيشتر سود بدهد و زيادتر بهره برساند و سرمايه‏ها را بارور كند كه مگر در اين راه به جايى برسند. اين‏ها شب و روز مشغولند و شب و روز مى‏كوشند، چون فرصتى ندارند. اين است كه بايد خوردن و خوابيدن و رفتن و آمدن، همه‏اش تجارت باشد و كار باشد و عبادت باشد و حركت باشد و پاى رفتن باشد.

اينها ديگر درنگى نمى‏كنند و آرام نمى‏نشينند و از بازى‏ها سر باز مى‏زنند. كسانى درنگ مى‏كنند و به بازى گرفتار مى‏شوند كه هدفى ندارند. وقتى كه ما بچه‏تر بوديم، مشتاق بازى و توپ بوديم، در انتظار مى‏نشستيم تا ما را به بازى بگيرند، تملق مى‏گفتيم تا را همان بدهند و قهر مى‏كرديم و دور مى‏شديم تا نزديك‏مان كنند، اما همين كه هدفى پيدا مى‏كرديم ديگر به توپ‏ها و بچه‏ها نگاه نمى‏كرديم، حتى اگر دعوت‏مان مى‏كردند، مى‏خنديديم و اگر دست‏مان را مى‏كشيدند، نق مى‏زديم و فرار مى‏كرديم. چرا؟ مگر توپ همان توپ نبود و بازى همان بازى محبوب نبود؟ چرا اينها همه‏اش همانها بودند، اما ما ديگر آن نبوديم، ما هدفى داشتيم و لباسى به تن كرده بوديم و مهمانى مى‏خواستيم برويم.

آه حالا مى‏فهمم كه چرا خيلى‏ها به توپ‏هاى بزرگتر و كره‏هاى زمين و ماه و خورشيد هم همان طور نگاه مى‏كنند و توپ بازى نمى‏كنند و اسير بازى نمى‏شوند. اينها كارى دارند و هدفى دارند و اين است كه مشغول نمى‏شوند و سرگرم نمى‏شوند. سرگرمى‏ها براى بى‏كاره‏هاست. بازى‏ها براى آواره‏هاست و آنها كه جايى دارند و آنها كه كارى دارند و آنها كه به مهمانى دعوت شده‏اند و لباس ضيافت پوشيده‏اند، ديگر با توپ‏ها و با بازيچه‏ها، كارى ندارند. اينها نه بازيگرند و نه بازيچه و نه تماشاچى. اينها رهرو هستند و به تحرك‏ها رسيده‏اند و از تنوع‏ها گذشته‏اند.

 اينها راه را مى‏بينند و وقت كم را مى‏بينند و اين است كه شب و روز مى‏كوشند و آرام ندارند.

 اين است كه همه‏ى خوردن و خوابيدن و حركت‏هاى بى‏حاصل‏شان بايد حاصلخيز بشود و بار بياورد.

 هيچ ديده‏ايد كه كسى خانه‏اى بزرگ ساخته باشد و در قرض مانده باشد، چگونه روز و شب مى‏دود و چگونه حتى درمهمانى‏هايش در جست‏وجوى كار خويش است.

 انسان بى‏نهايت سرمايه دارد و بى‏نهايت راه دارد و فقط هفتاد سال وقت براى تجارت، آنهم، نصفش خوراك و پوشاك و مسكن و نصفش مقدمات اينها، واى به روزى كه بقيه‏اش هم بشود، صرف نمايش دادن اينها كه ديگر سرمايه‏ها از دست رفته‏اند يا راكد مانده‏اند و احتكار شده‏اند و يا از دست رفته‏اند و زيان شده‏اند.ص۳۳-۲۹

 

 .......بازارها و خريدارها

 

 آن خريدارها هم مصرف كننده‏ى مفت هستند. سرمايه را مى‏بلعند، استعدادهاى مرا به بازى مى‏گيرند، چيزى بر آن نمى‏افزايند.

 هنگامى كه يك عمر براى دلم دويدم چه بازدهى دارد؟ هنگامى كه يك عمر براى هوس‏هاى مردم سوختم آنها به من چه مى‏دهند؟ جز چهار تا بارك اللّه و يك دقيقه كف زدن و چهار دقيقه سكوت.

 اگر اين خلق، از فرزندم گرفته تا زنم، تا پدرم، تا مادرم و ديگران به من چيزى دادند و برايم لذتى آوردند بايد بسنجم كه چه چيز از من گرفته‏اند. آيا اينها بيش از آنچه داده‏اند از من نگرفته‏اند؟ مغز من و دل من و عمر من به سوى آنها رفته، سرم شده مستراحشان و دلم شده انبار موجودها و بتخانه‏شان و عمرم شده چراگاه و جولانگاه‏شان، كه چى؟ خودم هم نمى‏دانم، فقط اسير عادت‏ها و هوس‏ها شده‏ام و از فكرم و سنجشم و اراده‏ام كارى نكشيده‏ام.

 فكرم فقط در حساب خانه و اجاره‏اش كلنجار مى‏رود و عقلم دخل و خرج را مى‏سنجد.

 و اراده‏ام در اين تكرار خوردن و خوابيدن و خوش بودن، گرفتار شده است. از خودم و سرمايه‏هايم مانده‏ام. اگر اينها را شناخته بودم، ديگر به كم قانع نمى‏شدم و اگر تجارت‏ها و سودها را محاسبه كرده بودم، هيچگاه دوبار ضرر نمى‏دادم و از يك سوراخ دو بار گزيده نمى‏شدم. من با اين همه پا، فقط تا توالت و آشپزخانه رفته‏ام و با اين همه سرمايه، فقط بوق حمام خريده‏ام، آن هم در دهى كه حمام ندارد و قدرت جذب اين همه بوق را ندارد.

من از خانه‏ى وسيع وجودم با قسمت‏هاى گوناگون و اطاق‏هاى متعدد، فقط به مستراحش چسبيده‏ام و به آن مشغول شده‏ام، در حالى كه بايد تمام اين اطاق‏ها منظم مى‏شد. همان طور كه دست و پا و موى و اندامم را منظم مى‏كنم و پرورش مى‏دهم، بايد دل و مغز و فكر و عقل و اراده‏ام و روحم را پرورش مى‏دادم و در جاى خود مى‏نهادم و در جاى خود به جريان مى‏انداختم.ص۳۷-۳۵

 

...... خسارت‏ها

 اين خريدارها چيزى ندارند. چيزى به من نداده‏اند و چيزى به من باز نمى‏گردانند و اگر لذت مى‏برم به خاطر اين است كه نمى‏دانم چه از دست داده‏ام. درست مثل آن پيرزال كه بشقاب عتيقه را با يك دست بشقاب گلى رنگ مبادله كرده بود و خوشحال بود و لذت مى‏برد، غافل از آن كه با همان بشقاب مى‏توانست صدهزار تا از همين‏ها را يكجا بخرد و درست مثل آن كودك كه اسكناس صدتومانى را با ده تا كاكائو عوض مى‏كند و زود در مى‏رود كه نكند طرف پشيمان شود و معامله را به هم بزند.

 ما امروز خوشحاليم كه خودمان را داده‏ايم و چند بارك اللّه و چند تا خانه و چند تا ماشين و چند تا فلان و بهمان گرفته‏ايم و فرار هم مى‏كنيم كه نكند طرف معامله را به هم بزند.

 غافل از اينكه ما را به بيش از اينها خريدارند. و غافل از اينكه اينها قيمت يك لحظه‏ى ما نيست. چه مى‏گويم، نه اينها كه تمام الماس‏ها و نفت‏ها و طلاها و نقره‏ها و تمام زمين و حتى تمام بهشت قيمت يك لحظه‏ى ما نيست. ما در يك لحظه مى‏توانستيم بيش از زمين و بيش از بهشت بدست بياوريم. مى‏توانيم به رضوان و لقاء دست بيابيم، كه: »رِضْوانٌ مِنْ اَللّه اَكْبَرُ«¹ اما در يك عمر به پشيزى قانع شده‏ايم و خوشحال هم هستيم. درست مثل اينكه طبيبى كه در هر ساعت، هزار تومان مى‏تواند بدست بياورد، يك سالش را به صد كيلو ذرت بفروشد، زهى زهى تجارت.

 راستى اين خريدارها چيزى به من نمى‏دهند، درست است كه اُناسيس و قارون در يك عمر گنج‏ها بدست آورده‏اند، اما با اين همه گنج، خودشان رشد نكرده‏اند، ثروت‏هاشان زياد شده اما خود را باخته‏اند و از دست داده‏اند. درست است كه علم من و ثروت من زياد شده اما خودم چى؟ من اسير اينها شده‏ام و مغرور به همين‏ها و اين اسارت و اين غرور علامت حقارت و كم شدن من است. اگر امير بودم، اگر بر اين همه حاكم بودم، اگر زياد شده بودم، من اينها را به راه مى‏انداختم اينها مى‏شدند پاى من، نه بار من، اينها مى‏شدند پل من نه سنگ راه من.

 على خودش زياد شد و ثروت‏ها را به راه انداخت، قارون‏ها ثروت‏هاشان زياد شد و خود را باختند.

 على ثروتمند زندگى كرد و اينها ثروتمند مى‏ميرند.

 على امير بود و اينها اسيرند، چون كه حقيرند و از دست رفته‏اند.

 من بايد كارى بكنم كه خودم زياد شوم و سرمايه‏هايم رشد كنند. فكرم و دلم و عقلم و روحم بارور شود.

 فكرم آگاهى‏هايى عظيم بگيرد و دلم عشق‏هايى بزرگ‏تر از خودم. عقلم اين ترازوى از دست رفته‏ام، دقيق‏تر شود و آزادتر شود و روحم اين وسعتِ به تنگى نشسته با آن عشق و با آن شناخت، به راه گسترده‏ى خودش آشنا شود.

 اين پاى نيرومند در اين اطاق تنگ، ورم كرده و آب آورده. اين موتور عظيم در اين دوچرخه‏ى بچه‏ها زنگ زنده و ماتم گرفته است، بگذار در سفينه‏ى خودش بِغُرَد و در پهناى گسترده‏ى خودش شنا كند.

اين خريدارها از دلم گرفته تا دل مردم تا جلوه‏ى دنيا و تا وسوسه‏هاى دشمن، همه‏شان پيسى گرفته‏اند و چيزى ندارند. مرا زياد نمى‏كنند، خودشان زياد مى‏شوند و از من مى‏ربايند و شاهكارشان اينكه فكر و محاسبه‏ى من راچنان مشغول كرده‏اند كه نمى‏فهمم چقدر بوده‏ام و چقدر باخته‏ام، درست مثل همان بابايى كه زن پتياره‏اش آنقدر مشغولش كرده بود كه فرصت طلاق دانش را نداشت.

 فكر من اسير كم‏ها شده. در حالى كه مى‏توانستم با فكرم، خودم و محرك‏هايم را بشناسم و با عقلم، سرمايه‏ها و بازارها و خريدارها را بسنجم. اگر فكر مى‏كردم، مى‏يافتم كه محرك‏هاى من، بايد از من عظيم‏تر باشند و از من بزرگ‏تر باشند.

 آيا دلم و دل خلق و جلوه‏هاى دنيا از من بزرگ‏ترند كه شب و روز، مرا مى‏چرخانند.

 اگر من در خودم و در اينها فكر كرده بودم، رشد مى‏كردم و بزرگ مى‏شدم و در نتيجه از اينها آزاد مى‏گرديدم، همان طور كه از تيله‏هاى ديروز و بت‏هاى كودكى و معشوق‏ها و دره‏هاى پيشينم آزاد شده‏ام. من بايد به سوى كسى مى‏رفتم كه از من بزرگ‏تر باشد.

 چه كسى بزرگ‏تر از من، جز حاكم بر من؟ من بايد با كسى معامله مى‏كردم كه چيزى داشته باشد، چه كسى داراتر از مالك من. من بايد سراغ بازارى را مى‏گرفتم كه قدرت جذب داشته باشد و چه بازارى وسيع‏تر از بازار آخرت؟ من بايد در راهى مى‏دويدم كه بن بست نداشته باشد و چه راهى بهتر از بى‏نهايت؟

 و اگر به سراغ ديگرى رفتم و در جاى ديگرى، ناچار به بن‏بست مى‏رسم و به ديوار و به عصيان و چه بسا بميريم و به تولدى ديگر دست نيابم و در اطاقى كه افتادن يك پرده آسمانش را مى‏گيرد مدفون شوم.

 اگر در بازار ديگرى معامله كردم، ورشكست مى‏شوم و خسارت مى‏بينم و اين خسارت نتيجه‏اى حتمى است در هر عصرى از عصرها؛ از عصر حجر گرفته تا عصر فضا و در هر دوره‏اى از دوره‏هاى زندگى، از كودكى و جوانى گرفته تا كمال و پيرى.

 وَالْعَصْر، به تمام اين دوره‏ها سوگند، اِنَّ الْاِنْسانَ لَفى خُسْرٍ، كه انسان با اين همه سرمايه در تمام دوره‏ها در خسارت مدفون است، چرا؟ چون سرمايه‏هايش رشدى نكرده و سودى نياورده است. درست است كه به ثروت، كه به قدرت، كه به علم رسيده است، درست است كه اينها زياد شده‏اند، اما خود انسان كم شده و اسير شده و اسارتش علامت حقارت است.

 و عامل اين خسارت، عصرها و دوره و محيطها نيستند، عامل خسارت خود انسان، خود اوست. عصرها مقدس هستند به دليل سوگندى كه خدا ياد مى‏كند. اين سوگند، به ما درس مى‏دهد كه عصرها و زمانه‏ها مقصر نيستند، اين انسان است كه خسارت را مى‏پذيرد. اين انسان است كه سرمايه‏هايش را به جريان نمى‏اندازد، از فكرش، از عقل و ميزان سنجش و ترازويش، براى خودش استفاده نمى‏كند. به يك ليوان آب بيش از خودش فكر مى‏كند، به دخل و خرج مغازه‏اش بيش از خودش مى‏انديشد. اين انسان است كه خودش را گم مى‏كند و در غفلت‏ها و جهالت‏ها، خودش را به كم مى‏فروشد. راستى كه انسان در تمام دوره‏هاى تاريخى و در تمام نظام‏هاى گذشته‏اش ضرر داده و به خسارت رسيده و در بن‏بست مانده است.

به سير مكتب‏ها نگاه كن و به جنگ‏هايى كه به بار آورده و به انسان‏هايى كه تا حد گاو، تا حد كندو، رشد نكرده‏اند و ايدآلشان همان كمون نهايى كندو است، در حالى كه براى اين زندگى كندويى به اين استعدادهاى عظيم انسانى نياز نداشتند.

 اين در دوره‏هاى تاريخى و در اعصار اجتماعى. در دوره‏هاى زندگى فردى هم همين طور، از پستانك و تيله و توپ و نمره تا دوست دختر و عشق و شهرت و قدرت و ثروت و رياست. انسان در تمام اين دوره‏ها خسارت داده، چون بيش از آنچه بدست آورده از دست داده است. معلومات و محفوظات و ثروت او زياد شده اما خودش از دست رفته است و استعدادهاى درونى او، فكر و عقل و دل و روح و عمر او همه از بين رفته‏اند و تاريك شده‏اند.

 خداوند در اين سوره چه زيبا شروع مى‏كند و چقدر عالى مقصر را نشان مى‏دهد و زمانه را تبرئه مى‏كند و عالى‏تر اينكه انسان را در پشت در نمى‏گذارد و با درد، به حسرت و آتش نمى‏اندازد، كه راه را باز مى‏كند و بازار را نشان مى‏دهد. پس از آنكه از سرمايه‏هاى او گفت‏وگوها كرده و به خاطر آگاهى او رسول‏ها فرستاده و پس از آنكه از طول راه او و نياز عظيم او سخن گفته و بر اين همه برهان نشان داده و بيان آورده است. اين كار قرآن است كه عظمت انسان و سرمايه‏هاى او را نشان مى‏دهد² و نياز عظيم انسان و طول راه او را نشان مى‏دهد³ و بازارها و خريدارها را ارزيابى مى‏نمايد⁴ تا انسان خود به تلاشى و كوششى برسد و گامى بردارد.ص۴۴-۳۹

 

.....جبران‏ها: نقش ايمان در رشد

 

 وَالْعَصْرِ اِنَّ الْاِنْسانَ لَفى خُسْرٍ، اِلاَّالَّذينَ آمَنُوا، در تمامى دوره‏ها انسان در خسارت است مگر آنهايى كه به هدفى و به عشقى رسيده‏اند و به آن سو گرويده‏اند. انسان مادامى كه هدفى ندارد آهسته آهسته راه مى‏رود و مى‏لنگد و حتى مى‏نشيند و مى‏پوسد، اما هنگامى كه كارى پيدا كرد حتى تا حد توالت رفتن و به مستراح رسيدن، آن وقت سرعت مى‏گيرد و مى‏شتابد و از تمام امكاناتش بهره مى‏گيرد.

 هدف‏ها و گرايش‏ها، ما را از ركود و احتكار نجات مى‏دهند، اما اين كافى نيست، چون پس از احتكار، جهنم اسراف در سر راه است.

 هر هدفى تا اندازه‏اى استعداد ما را به كار مى‏كشد و سرمايه‏هاى ما را بارور مى‏كند، بايد در انتخاب هدف سنجيد و انديشيد تا هدفى بيابيم كه تمام استعدادهاى ما را بارور كند و تمام نيروهاى نهفته و پاهاى پنهان ما را بيرون بكشد.

 انسان به خاطر معشوق مى‏دود، هر چقدر معشوق عظيم‏تر و ارزنده‏تر باشد ناچار حركت و كوشش‏اش و در نتيجه سود او زيادتر خواهد شد.

 بايد در انتخاب هدف سنجيد كه به سوى چه كسى رو بياوريم، به سمت چه هدفى بگرويم و به چه مقصدى مؤمن شويم. ايمان يعنى گرايش، گرايش به سوى چى؟ آيا به سوى كسى و چيزى كه كمتر از ماست يا عالى‏تر از ماست؟

 گرايش به سوى پست‏تر و يا برابر، يا اسراف است و يا ركود، يا انحطاط است و يا احتكار.

 پول، قدرت، شهرت، رياست و خلاصه دل و خلق و دنيا و شيطان اينها مى‏توانند هدف ما باشند، اما اين هدف‏ها چيزى ندارند و استعدادهاى شكفته شده‏ى ما را به بن‏بست مى‏رسانند و در لجن مى‏كشند.

 ما در فاصله‏ى تولد و مرگ براى كسى كار مى‏كنيم، كارفرماى ما چه كسى باشد؟ ما حركت‏هايى داريم، محرك ما چه كسى باشد؟ بايد در اين محرك‏هاى انديشيد و آنها را مقايسه كرد و سنجيد. اين فكر و عقل ماست كه كمك ما هستند، فكر، محبوب‏ها و محرك‏ها و كارفرماها را ارزيابى مى‏كند و وضع آنها را مشخص مى‏نمايد كه چه مى‏دهند و چه مى‏گيرند، عقل هم بر اين ارزيابى‏ها نظارت مى‏كند و مى‏سنجد و بهترين آنها را نشان مى‏دهد و در نتيجه‏ى اين فكر و اين سنجس به عشق و به گرايش و ايمان مى‏رسيم.

 گفتم كه اينها چيزى ندارند، مصرف كننده هستند و محكوم هستند، نه در گذشته چيزى داده‏ند نه در آينده چيزى دارند كه بدهند، نه چشمى و گوشى و نعمتى داده‏اند و نه بهشتى دارند كه بدهند و اگر لذتى و ثروتى بوده همان لذت بچه بوده از كاكائو و همان زياد شدن ثروت بوده و كم شدن ما. اين است كه فقط يكى مى‏ماند و اين است كه آيه متعلقى ذكر نمى‏كند و نمى‏گويد اِلَّا الَّذينَ آمَنُوا بِاللّه، چون اين مرحله به عهده‏ى ماست و پس از فكر و ارزيابى و پس از تعقل و سنجش جز اللّه نمى‏ماند و اين است كه به سوى مالك هستى و انسان و به سوى حاكم هستى و انسان مى‏آييم و با او معامله مى‏كنيم و از آن راهزن‏ها و طرارها به اين قلعه توحيد و اين حصن¹ عظيم پناه مى‏آوريم.

چقدر نكته در اين كلمه‏ها نهفته، اِلاَّ الَّذينَ آمَنُوا. مگر جز به سوى او مى‏توان به سوى ديگرى رفت و مگر جز با او مى‏توان با ديگرى سودا كرد! بر فرض چيزى نداده باشد و بر فرض بهشتى نداشته باشد، اما باز اوست كه بر دل و بر خلق و بر دنيا و بر شيطان هم احاطه دارد و تسلط دارد و حكومت دارد. اگر بناست كه با كسى باشيم و اگر بناست كه مفت ببازيم پس چرا براى او نباشيم و به او نبازيم كه حاكم است و عظيم است، نه محكوم و اسير.

 بگذر از آنكه همه‏ى هستى ما، همه‏ى سرمايه‏ى ما از خود اوست و بگذر از اين كه بى‏نهايت سود مى‏دهد، چون دادن‏ها از او كم نمى‏كند؛ لاتَزيدُهُ كَثْرَةُ الْعَطاءِ اِلاَّ جُوداً وَ كَرَماً و جز بخشش و كرامت چيزى بر او نمى‏افزايد. خودش مى‏گويد چگونه تمام مى‏شود و يا كم مى‏شود مملكتى كه من قَيومش هستم: كَيْفَ تَنْقُصُ ملْكٌ أنَا قَيِّمُهُ. هنگامى كه انسان او را جهت مى‏گيرد و به او مى‏فروشد، هم بى‏نهايت مى‏تواند حركت كند و هم بى‏نهايت مى‏تواند بدست بياورد و در نتيجه نه بن‏بست و پوچى و عبث پيش مى‏آيد و نه خسارت و ضرر. نه احتكار و نه اسراف و نه فقر.

 عشق به حق و ايمان به او تمام سرمايه‏ها را به جريان مى‏اندازد و تمام استعدادهاى ما را به كار مى‏كشد. به چه كارى؟ اين كارها با نظر معشوق بستگى دارد. عاشق چشم به فرمان معشوق است، اگر او صالح باشد و صالح بخواهد، عاشق، صالح مى‏شود و صالح مى‏آورد. هنگامى كه عشقى در سينه نشست و معشوق در دل خيمه زد، ناچار خواسته‏هاى اين معشوق، عاشق را حركت مى‏دهد و اين است كه اعمال عاشق با خواست‏هاى معشوق وابستگى دارد. هنگامى كه خواسته‏هاى معشوق، صالح باشد، كارهاى عاشق به صلاح مى‏گرايد.

 و از آنجا كه خدا جز خوبى نمى‏خواهد و جز رشد خلق را نمى‏خواهد، ناچار گروندگان به او و عاشق‏هاى به راه افتاده‏ى او، جز خوبى نمى‏آورند، "وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ". چقدر رابطه، چقدر وابستگى.

 وَالْعَصْرِ اِنَّ الْإِنْسانَ لَفى خُسْرٍ، اِلَّا الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحات. زيربناى عمل همين عشق است، زيربناى كارهاى خوب و عمل‏هاى صالح، همان عشق صالح و معشوق صالح است، كه: بيستون را عشق كند و شهرتش فرهاد برد.

 هنگامى كه مى‏خواهيم كارهايى را و عمل‏هايى را عوض كنيم، ناچار بايد در شناخت‏ها و ارزيابى‏ها و سنجش‏ها راه بيابيم و آنها را عوض كنيم. ناچار بايد در معشوق‏ها و عشق‏ها دست ببريم. عمل ادامه‏ى عشق است و عشق ادامه‏ى شناخت و انتخاب و شناخت و انتخاب هم ادامه‏ى فكر و عقل است. اين عشق هم كار مى‏آورد و هم همكار مى‏سازد و هم شكيبايى و صبر و استقامت در كار.

سازندگى همكار و همراه و همفكر و شكيبايى در اين راه‏ها وابستگى با همان عشق و همان ايمان دارد. انسان در راه معشوق به اندازه‏ى عشقش صبر مى‏كند. مگر نمى‏بينى كه به خاطر رسيدن به تخم مرغ ارزان چگونه صف مى‏كشند و روى برف‏ها مى‏ايستند و سرما مى‏خورند. مگر نمى‏بينى كه چگونه از صبح تا به شام به خاطر معشوق‏هاى خود مى‏دوند و مگر نمى‏بينى چگونه از عشق‏ها به عادت‏ها مى‏رسند و از عشق‏ها به استقامت‏ها دست مى‏يابند.

 كليد تمام استقامت‏ها، شكيبايى‏ها و زايندگى‏ها و سازندگى‏ها و كارآورى‏ها، كليد اين سه مرحله، همان ايمان است.

 كسى كه عاشق حق شد، عاشق خلق مى‏شود، كه: عاشقم بر همه عالم كه همه عالم از اوست. و اين عشق مى‏شود زيربناى مبارزه و امر به معروف و نهى از منكر. كسى كه عاشق شد، خواستار بهروزى و بهزيستى و رشد و حركت و كمال معشوق است و در اين ديد حتى يك پر سبزى و يك لقمه نان و يك ورق كاغذ هم هدر نمى‏شود و ضايع نمى‏گردد، كه بايد هر چيز به رشد خود و كمال خود برسد و اين خوددارى از اسراف بر اساس اين اعتقاد استوار مى‏شود نه فقط بر اساس يك بخل و يا يك ديد اقتصادى.

 و كسى كه يك پر سبزى را هدر نمى‏كند و اسراف نمى‏كند، چگونه مى‏تواند شاهد از دست رفتن استعدادهاى خلق باشد، چگونه مى‏تواند خودش باتلاق خلق بشود و آنها را مطيع و مريد و برده‏ى خود بسازد و چگونه مى‏تواند كه شاهد اسارت و بردگى و در باتلاق رفتن خلق باشد و آرام بگيرد.

 كسى كه عشق به حق دارد عاشق خلق مى‏شود و آنها را از بت‏ها و طاغوت‏ها و شيطان‏ها نجات مى‏دهد، هر چند به درگيرى و مبارزه با آنها بينجامد، كه براى مبارزه آماده است، چه در شكل روشنگريش و چه در شكل فريادگريش و چه در شكل پنهان كاريش و چه در شكل آشكار و مشخصش.

 مؤمن نمى‏تواند بى‏تفاوت و يا سازشگر بماند. سازشگرى و بى‏تفاوتى با ايمان و بالاتر، با توحيد نمى‏سازد.

 مؤمن براى انتخاب شكل‏هاى مبارزه‏اش، ملاك‏هايى دارد و نورهايى دارد. هدف او و شرايط او و دشمن او شكل مبارزه‏ى او را مشخص مى‏كنند.

 ۱- گاهى هدف ايجاد رعب است، گاهى كنار زدن يك فرد است و گاهى عالى‏تر، تا سطح شكوفا كردن استعدادهاى انسانى.

 چون او به منابع انسانى بيش از منابع زيرزمينى مى‏انديشد، به شكوفايى و بارورى آنها همت گماشته است. هر چقدر هدف حكومتى بالاتر بيايد، هر چقدر از امنيت و رفاه، از پاسدارى و پرستارى فراتر برود، ناچار شكل مبارزه پيچيده‏تر مى‏شود.

 ۲- همين‏طور دشمن و طرف مبارزه در شكل مبارزه اثر مى‏گذارد.

۳-همان‏طور كه شرايط و موقعيت‏ها در شكل آن اثر دارند. مى‏بينيم كه ابوذر فريادگر است اما نه در زمان ابوبكر و عمر، بلكه در زمان عثمان كه خلق به خستگى رسيده‏اند و به وازدگى دست داده‏اند. و مى‏بينيم كه ابوذر فريادگر است نه ديگران، كه ابوذر زبانش تيز شده و حمايت گرديده است، چون آسمان بر راستگوتر از ابوذر سايه نينداخته.

 صبر و سازندگى و رشد دادن و عمل صالح و رشد كردن، ادامه‏ى ايمان هستند و دنباله‏ى عشق به حق. عاشق بى‏كار نيست، هر كس به حق رسيد، به حق مى‏رساند. درخت زنده، شاخ و برگ و ميوه دارد. به حرف آنهايى كه مى‏گويند دلت پاك باشد فريب مخور، دلِ پاك، عملِ پاك مى‏سازد. درخت زنده بار مى‏آورد، مگر اين طور نيست؟

 و عاشق حق از يك سو عمل مى‏آورد و شاهكار مى‏آفريند و از يك سوى ديگر همراه و همكار، چون در راه، درگيرى‏هايى هست كه به تنهايى نمى‏توان با آنها روبرو شد.

 و عاشق حق به اندازه‏ى عشقش شكيبايى دارد و صبر استقامت. آنچه صبر و سازندگى و عمل را پايه مى‏گذارد، ايمان است و حب اللّه است، كه: وَالَّذينَ آمَنُوا اَشَدُّ حُبَّاً للّه .ص۵۱-۴۵  

کتاب رشد(دیداری تازه با قرآن) اثر استاد علی صفایی (ره)عین.صاد را ازاینجا  دانلود کنید.